Sobre a Morte das Linguas

 

Vou centrar a miña reflexión á volta da frase final do exercicio hoxe traballado sobre a ergatividade nas linguas: “Podemos encontrar orde na diversidade”.

A tipoloxía lingüística actualmente, por suposto atendendo e valorizando a inmensa diversidade de linguas e formas de estruturar o pensamento e a vida en comunidade, e construción dunha cultura colectiva de cada unha delas, procura atopar os universais lingüísticos que caracterizarían o conxunto, o fenómeno, da linguaxe humana (como vimos en Ecolingüística).

Neste sentido, a humanidade atesora e constrúe, como se explicita no documentario Sobre a orixe das linguas, unha visión única do mundo e un concepto único sobre o que é ser humano. Isto é o que explica e xustifica a necesidade de desenvolver unha conciencia colectiva de que todas as linguas son igual de importantes na súa aportación ao patrimonio lingüístico, cultural, filosófico, histórico... da humanidade, e que tod@s debemos implicarnos, por tanto, na súa preservación e valorización.

Exponse tamén que de todas as linguas faladas no mundo (a diverxencia de criterios fai que as estimacións oscilen entre as 4.000 e as 12.000) a metade están actualmente en perigo de extinción e poderían efectivamente desaparecer no marco deste século. Isto debería facernos reflexionar sobre o mundo en que vivimos, e as causas desta morte masiva de linguas.  Tod@s @s lingüistas vistas nesta materia recoñecen a substitución das linguas minorizadas polas do poder como a causa esencial da morte de linguas, a pesar de diverxer nas opinións sobre este fenómeno (sobre se é “natural” ou un problema, sobre se se debe intervir ou non). Eu vou adoptar a perspectiva que, como postulou Skutnabb-Kangas (2000: 314, 365 e 369), considera que a morte das linguas ten un causante intencionado, as linguas non serian seres vivos que seguen un ciclo de nacemento, reprodución e morte, nun ciclo natural, senón que son activamente dinamitadas ou pasivamente abandonadas por unhas institucións de poder a cuxos intereses serviría a desaparición das linguas (e con ela da historia e a identidade de que son portadoras) dos pobos que queren someter, a través do que Thiong’o vai denominar “colonización mental”, que viría dada pola substitución dunha lingua oprimida pola do opresor, e a conseguinte instalación nos “cautivos” da visión, discurso sobre a historia, perspectiva e valores dos “conquistadores”. Este por exemplo sería o procedemento activamente seguido no modelo imperialista do colonialismo europeo nos séculos pasados, e pasivamente no neocolonialismo actual estadounidense e europeo. Tamén ten lugar, como sabemos, dentro das fronteiras dun mesmo Estado (e non apenas neses territorios externos colonizados) nun proceso en certos aspectos diferente e noutros exactamente idéntico (de feito Thiong’o vai referir o caso de Inglaterra non apenas cas súas colonias na África senón tamén no país de Gales, onde por exemplo non habería o factor da racialidade ou da invasión tan recente, para alén das diferenzas en termos de administración, economía, dereitos civís...).

O xenocidio lingüístico pode estar ligado a un xenocidio físico (como aconteceu en gran medida en diferentes territorios americanos, africanos, asiáticos e en Australia, onde, como aparece reflectido no documentario anterior, foi eliminado o 95% da diversidade lingüística autóctona, ou pode non acabar ca vida dos falantes, pero, como sinalamos, pretender apagar a súa identidade tirándolles os “espellos con que se ven a si mesmos e aos seus inimigos”, isto é, o seu medio para construír e vehicular a realidade, o que os diferencia como comunidade, a súa lingua. Doutra banda, como tamén sinala Thiong’o, pasa polo “enaltecemento” da lingua do opresor, que será única na educación, medios de comunicación, arte, ciencia, administración, xustiza... marxinalizando á poboación que non domina esa lingua, estratificando a sociedade nunha estrutura que vai premiar aqueles que se desarraigan da cultura oprimida, procurando así, como xa sinalamos, activamente, a súa desaparaición.

Se existen na educación castigos e humillacións contra @s nen@s que falen as súas linguas (por exemplo linguas africanas ou amerindias, pero tamén asiáticas ou europeas) nas escolas hai un xenocidio lingüístico activo, e se esas linguas simplemente non teñen un espazo recoñecido na educación, o xenocidio é pasivo pero segue a estar aí. Nesta liña vaise resaltar o feito de que ningunha das linguas oficiais da ONU sexa de orixe africana (e postos a engadir, amerindia tampouco).

Tamén vimos que cando unha lingua está en perigo, son os adolescentes o grupo social esencial, determinante para a súa sobrevivencia, xa que estes (ademáis do principal motor de evolución da lingua) son os pais da seguinte xeración desa comunidade, e se, por exemplo por interiorizar os prexuízos, ou para intentar salvar as dificultades que lles foron impostas por ser falantes da súa lingua, deciden non transmitila, a lingua case se poderá dar por morta. Do mesmo xeito que podemos pensar que unha lingua non morre, como se exemplifica no documentario, cando morre o último falante senón o penúltimo, xa que este non terá con quen falala, talvez tamén debamos pensar que morre cando xa ninguén a adquire como lingua materna. Escoitar isto sempre nos entristece, porque, como di David Crystal, a lingua está moi perto do corazón, e sentimos por ela un gran amor, xa que a nosa lingua é a materia ca que construímos a nosa realidade e ca que negociamos a nosa identidade e relacións na colectividade, ao final, a nosa lingua é unha das cousas que nos fan humanos, e todos temos dereito a conservar e transmitir libremente a nosa, xa que, como xa expresei algunha vez, non penso que (en circunstancias normais) ningunha persoa,  e moito menos unha comunidade enteira, busque voluntariamente ou acepte alegremente a desaparición da súa lingua, sabendo o que esta significa para cada persoa, senón que é algo imposto por unha orde mundial de desigualdades político-económicas e sociais, no marco do capitalismo financeiro tardío e o réxime neocolonialista actuais, que despois das fortes resistencias e movementos de libertación que xurdiron, aínda necesita máis loita, por un futuro mellor para as nacións, as culturas e as linguas, onde se busque activamente que ningunha sexa oprimida nin se atope en perigo. Nese momento, dende a independencia e a igualdade entre todas as linguas, é dende onde se poderían plantexar os diferentes recursos para a comunicación pacífica entre todas elas de que vai falar Thiong’o, mediante o fomento da aprendizaxe doutras linguas en cada comunidade (non como substitución da propia nin imposición doutra cultura, senón como coñecemento enriquecedor e co propósito de comunicarse c@s Outr@s) e da tradución coma arte e coma forma de diálogo entre culturas, e mesmo o xurdimento dunha lingua universal, escollida dende a igualdade entre todas as linguas, sen que poña a ningunha en perigo, como di a lectura, logrando que as ideas “unha lingua para o mundo” e “un mundo de linguas” poidan convivir sen excluírse.